Militaire en Hospitaalorde
van Sint Lazarus
van Jeruzalem

Een leprozenhuis bij Jeruzalem

De Orde ontleent haar naam aan een leprozenhuis buiten de muren van Jeruzalem, tussen de toren van Tancred en de Poort van Sint Stefanus. Volgens de traditie van de Orde gaat het terug tot 1098. De vroegste verwijzing naar het Domus leprosorum Sancti Lazari is een document van de patriarch van Jeruzalem uit 1130–1145. Door oorlogsgeweld (het verlies van Akko in 1291, de plunderingen van Boigny in de Honderdjarige Oorlog en de vernietiging van archieven in de Franse Revolutie) zijn slechts weinig documenten bewaard gebleven.

Broeder Gérard

Bij de inname van Jeruzalem op 15 juli 1099 maakte het leprozenhuis deel uit van het hospitaal dat werd geleid door broeder Gérard. Zowel de Orde van Sint Lazarus als de Orde van Malta beschouwt hem als stichter. Hij wordt als zalige vereerd, met feestdag op 13 oktober.

Lodewijk VII en Boigny

Bij zijn terugkeer uit het Heilige Land nam Lodewijk VII enkele broeders mee naar Frankrijk. In 1154 schonk hij hun het koninklijk landgoed Boigny bij Orléans, dat tot 1792 de zetel van de Orde bleef.

Het groene kruis

Na het verlies van Jeruzalem in 1187 groeide de gemeenschap uit tot een religieus-militaire orde. Volgens de Mémoires de l'Ordre (1649) namen de ridders de groene kleur en het groene kruis aan als teken dat hun moed niet gebroken was. De oudste bewaarde statuten dateren van 1314 en berusten in de abdij van Sint Lazarus te Seedorf (Zwitserland). Grootmeester Jean de Lévis (1557–1564) voerde het achtpuntige kruis in dat nog steeds wordt gedragen.

Thomas de Sainville

Omstreeks 1277 werd Thomas de Sainville als eerste meester-generaal in Frankrijk gekozen. Hij verkreeg van Filips de Schone in juli 1308, kort na de arrestatie van de Tempeliers, een belangrijke Lettre de Protection. Hij overleed in 1312 en werd te Boigny begraven.

Opgeheven en in 1565 hersteld

In 1489 hief paus Innocentius VIII de Orde op en wees haar goederen toe aan de Johannieters, als onderdeel van een politieke regeling rond de Ottomaanse prins Djem; ook de Orde van het Heilig Graf werd daarbij opgeheven. In Frankrijk werd de bul niet uitgevoerd. In 1565 herriep paus Pius IV de bul van 1489 uitdrukkelijk en herstelde hij de Orde, ‘alsof zij nooit was opgeheven’.

Vereniging met Sint-Mauritius

Paus Gregorius XIII verenigde Sint-Lazarus met de Savoyaardse Orde van Sint-Mauritius. Het was een vereniging en geen opheffing. De bul noemt Frankrijk en Boigny niet, werd alleen aan Savoyaardse bisschoppen ter uitvoering gegeven en is in Frankrijk nooit geregistreerd. De Franse tak ging zelfstandig verder.

Verenigd met de Orde van de Berg Karmel

Koning Hendrik IV verenigde de Orde van Sint Lazarus met de nieuw gestichte Orde van Onze-Lieve-Vrouw van de Berg Karmel, onder één grootmeester. De pauselijke bullen van Paulus V uit 1608 stichtten de Orde van de Berg Karmel en noemen Sint-Lazarus niet; de vereniging was een koninklijke daad. Zo ontstonden de Verenigde Koninklijke, Militaire en Hospitaalorden van Onze-Lieve-Vrouw van de Berg Karmel en Sint Lazarus van Jeruzalem.

Rome en de Franse orde (1668–1772)

Ook daarna bleef Rome met de verenigde Franse orde omgaan. In 1668 bevestigde de pauselijke legaat, kardinaal de Vendôme, de vereniging en de privileges van Sint-Lazarus met apostolisch gezag. In 1695 bevestigde paus Innocentius XII grootmeester Dangeau, die de eed van trouw aan de Heilige Stoel aflegde. In 1772 sprak paus Clemens XIV over ‘de orde die nu in Frankrijk Sint-Lazarus wordt genoemd’ en prees hij haar oudheid en adel.

Prinsen van Frankrijk als grootmeester

Op 15 mei 1757 werd de driejarige hertog van Berry, de latere Lodewijk XVI, grootmeester; koning Lodewijk XV werd beschermheer. In 1773 volgde zijn broer, de graaf van Provence, hem op. Hij bleef grootmeester tot 1814 en was daarna, als koning Lodewijk XVIII, beschermheer van de Orde.

Einde van de koninklijke bescherming

Na de Julirevolutie trok koning Louis-Philippe de koninklijke bescherming in. De Orde leefde voort in een kleine kring, met een Raad van Officieren als bestuur.

Nieuwe statuten en een nieuwe grootmeester

In 1910 kreeg de Orde nieuwe statuten: de Raad van Officieren nam het bestuur op zich en de Melkitische patriarch werd geestelijk beschermheer. Het is het jaar waaraan de huidige Orde vaak wordt verbonden. In 1930 werd Don Francisco de Borbón y de la Torre, hertog van Sevilla, luitenant-generaal; in december 1935 werd hij met toestemming van koning Alfonso XIII de 44e grootmeester. Het grootmeesterschap, onbezet sinds 1814, was daarmee hersteld.

Verdeeldheid en hereniging

In 1956 werd Pierre de Cossé, hertog van Brissac, administrateur-generaal. In 1969 viel de Orde uiteen in een Maltese obediëntie onder het huis Bourbon-Sevilla en een Parijse onder Brissac, die in 1986 werd opgevolgd door zijn zoon François. In 2008 werden beide herenigd onder Don Carlos Gereda y de Borbón als 49e grootmeester; de twee vorige grootmeesters werden emeritus. Op 5 mei 2018 werd in Madrid Z.E. Don Francisco de Borbón Graf von Hardenberg, zoon van de 48e grootmeester, gekozen tot 50e grootmeester. Naast deze Orde bestaan obediënties die zich in 2004 (Orléans) en 2010 (Jeruzalem) hebben afgesplitst.